Hoe behandel je anderen op de werkvloer op een manier die echt recht doet aan wie ze zijn? De Gouden Regel schiet tekort. De Platina Regel ook. Er is een scherpere toets: de Oma Regel.
De Gouden Regel kent vrijwel iedereen: behandel anderen zoals je zelf behandeld wil worden. In deze regel ben jij het referentiekader, maar in een pluriforme werkomgeving is dat niet langer universeel geldig. De Platina Regel probeert dat te ondervangen: behandel anderen zoals zij behandeld willen worden. Maar in de praktijk liep ik ook tegen de beperkingen van deze regel aan. Bijvoorbeeld die keer dat een arrogante collega als een koning behandeld wilde worden, of die keer dat een teamgenoot toch akkoord ging onder groepsdruk. Beide regels voldeden niet.
Terwijl ik daarover nadacht, realiseerde ik me hoe natuurlijk ik respect en betrokkenheid toon voor mensen die me dierbaar zijn. Zoals mijn oma. Zo ontstond De Oma Regel: behandel anderen zoals jij zou willen dat zij jouw oma behandelen.
Waarom de Gouden Regel tekortschiet
De Gouden Regel vertrekt vanuit het eigen referentiekader. Wat voor mij respectvol voelt, wordt de maat voor hoe ik jou behandel. Joris Luyendijk beschrijft in De Zeven Vinkjes (affiliate) hoe zeven kenmerken, waaronder man, wit, heteroseksueel en hoogopgeleid, samen de onzichtbare norm vormen in veel organisaties. Wie die vinkjes heeft, is zich daar vaak niet van bewust.
Precies dat maakt de Gouden Regel kwetsbaar: wanneer jouw achtergrond samenvalt met wat binnen een organisatie als normaal geldt, bevestigt die regel ongemerkt je eigen norm. Hij beschermt goede bedoelingen, maar corrigeert onvoldoende voor blinde vlekken.
Waarom de Platina Regel een stap vooruit is, maar niet ver genoeg gaat
De Platina Regel verschuift het perspectief naar de ander. Dat vraagt luisteren en bewustzijn. Dat is een sterke verbetering. Maar de regel kent twee grenzen. De eerste is voor de hand liggend: hij biedt geen houvast wanneer iemand verwachtingen heeft die niet reëel of redelijk zijn.
De tweede is minder zichtbaar maar minstens zo relevant: de regel veronderstelt dat mensen helder kunnen verwoorden wat zij nodig hebben en dat uitgesproken voorkeur samenvalt met wat in een gegeven context helpend is. Dat is niet altijd het geval.
Waarom mensen niet altijd zeggen wat ze nodig hebben
Mensen hebben volgens de zelfdeterminatietheorie van Deci & Ryan drie universele psychologische basisbehoeften:
- De behoefte aan autonomie
- De behoefte om zich bekwaam te voelen in wat ze doen
- Verbondenheid met anderen
In een gesprek met een leidinggevende of onder groepsdruk kunnen die behoeften in het gedrang komen. Wanneer dat gebeurt, heeft dat direct invloed op hoe mensen communiceren. Om niet incompetent of kwetsbaar over te komen, de harmonie in de relatie te bewaren of om hun autonomie te beschermen, stemmen mensen hun woorden af op wat veilig voelt, wat de relatie niet onnodig belast en op wat de ander waarschijnlijk wil horen.
De beleefdheidstheorie
Hoe dit mechanisme werkt, wordt helder in de beleefdheidstheorie van de taalkundigen Brown & Levinson. Volgens deze theorie communiceren mensen op een manier die hun eigen behoeften én die van de ander beschermt. Ze vermijden situaties waarin zij gezichtsverlies riskeren of waarin zij als lastig worden gezien. Brown & Levinson noemen dit een ‘face threat’, een moment waarop iemands zelfbeeld of autonomie in het geding is. Om dat te vermijden passen mensen hun communicatie aan: ze verzachten hun boodschap, laten dingen weg of geven het antwoord waarvan ze denken dat de ander het wil horen.
De vraag is dus niet alleen wat iemand zegt, maar ook wat er achter dat antwoord schuil kan gaan. Daar komt de Oma Regel om de hoek kijken: behandel anderen zoals jij zou willen dat zij jouw oma behandelen.
Een praktisch voorbeeld: 3 regels, 3 uitkomsten
Een medewerker is absent geweest door een zware periode, privé en op het werk. Het is een zeer drukke periode en het team kijkt uit naar haar terugkomst. In een voortgangsgesprek vraag je of ze gezien de drukte op korte termijn weer aan de slag kan. Ze geeft aan dat het elke dag iets beter gaat maar wel snel aan de slag wil gaan.
- De Gouden Regel: jij zou ook weer aan de slag gaan als het team je nodig heeft, dus plan je haar agenda vol.
- De Platina Regel: ze geeft aan dat het beter gaat en snel aan de slag wil. Je hebt geluisterd en handelt naar wat ze zegt. Je plant haar agenda vol.
- De Oma Regel: je herkent dat haar antwoord gekleurd kan zijn door de situatie. Je benoemt wat je ziet en geeft haar de ruimte om eerlijk te zeggen waar ze echt staat en wat ze nodig heeft.
Twee van de drie regels leiden tot dezelfde actie. Maar kijk wat er in deze situatie speelt: ze is nog herstellende, het is erg druk waardoor het team uitkijkt naar haar terugkomst en de vraag die je stelt stuurt al aan op een bepaald antwoord. Onder die groepsdruk en in een hiërarchische verhouding zegt ze waarschijnlijk wat ze denkt dat je wil horen. De Oma Regel maakt je alert op die spanning: mensen die je dierbaar zijn behandel je van nature met meer empathie, betrokkenheid en zorgvuldigheid. Door je voor te stellen dat het je oma is die in deze situatie zit, breng je die benadering ook naar de werkvloer.
De Oma Regel als moreel kompas
“Oma” staat hier niet letterlijk voor een familielid, maar voor iemand die je dierbaar is en die je vanzelfsprekend met respect behandelt. Wat zij in onze cultuur vaak belichaamt: nabijheid, levenservaring en soms kwetsbaarheid. In veel culturen is de positie van een grootouder bovendien expliciet verbonden met eerbied en moreel gezag.
De Oma Regel activeert empathie, vergroot betrokkenheid en fungeert als innerlijke toets voordat je handelt. Door jezelf af te vragen hoe je zou reageren als je oma in dezelfde positie zou verkeren, wordt je betrokkenheid persoonlijker.
De Oma Regel in de praktijk: verder dan leiderschap
De Oma Regel is niet voorbehouden aan leidinggevenden. Hij is net zo relevant in hoe je reageert op een collega die een fout maakt, hoe je een klant te woord staat die gefrustreerd is, of hoe je feedback geeft aan iemand die er moeite mee heeft. Elke interactie waarbij waardigheid of gezichtsverlies op het spel staat, is een moment waarop de Oma Regel van toepassing is.
Maar is de Oma Regel niet paternalistisch?
Daarbij zou je nog kunnen tegenwerpen dat de Oma Regel paternalistisch is op het moment dat jij bepaalt wat goed is voor iemand. Maar de Oma Regel geeft geen vrijbrief om voor anderen te beslissen wat goed voor hen is. Hij vraagt niet om bescherming, maar om aandacht. Niet om ingrijpen, maar om doorvragen. Het verschil zit in de houding: niet “ik weet wat jij nodig hebt”, maar “ik neem de tijd om dat samen te ontdekken.”
Is jouw oma de juiste norm?
Niet iedereen heeft dezelfde associatie bij het woord oma. Je kunt de regel ook lezen met in gedachten iemand voor wie jij verbondenheid en waardering voelt en die je respecteert. Bijvoorbeeld een ander familielid, een goede vriend, een collega, je favoriete artiest of een docent die je ooit heeft geïnspireerd.
Want uiteindelijk gaat de Oma Regel niet over wie je in gedachten neemt, maar over de zorgvuldigheid die dat beeld bij je oproept. Voor ieder van ons is dat gezicht anders. De toets blijft dezelfde.
Header-afbeelding gegenereerd met ChatGPT.
